حكم مدار و مسير و حكم شاخصهايى را كه در راه قرار مىدهند پيدا مىكند . اين نوع قانون ، قانون حركت است . بنابراين بايد در ماهيت آن قانون دقت و تأمل كرد كه آيا ماهيت آن قانون ماهيتى است كه ضابطهء حركت و تكامل را بيان كرده يا نه . قانون تكامل كه به واسطهء تكامل از بين نمىرود . اين مثل آن است كه ما بگوييم چون موجودات از پايين‌ترين درجه متحول شده و به انسان رسيده‌اند ، پس قانون تكامل نقض شد . نه ، چون قانون تكامل هست ، اينها تحول پيدا كردند . مدار را با منزل نبايد اشتباه كنيم . اين قانون ، مدار است نه منزل . بله ، ممكن است يك قانون هم منزل باشد . بنابراين به صرف اينكه جامعه متحول است نمىتوانيم بگوييم پس نمىتواند قانون ثابت هميشگى داشته باشد . ما مىگوييم بايد به ماهيت آن قانون رسيدگى كرد كه آيا ماهيت آن ، ماهيتى است كه ضابطهء حركت است يا نه . اگر ما سراغ همين قوانين اخلاقى برويم مىبينيم قوانين اخلاقى ضابطهء حركت است . مثلًا راستى براى جامعه منزل نيست ضابطهء حركت جامعه است ، يعنى جامعه اگر مىخواهد حركت كند بايد با اين ضابطه حركت كند . جامعه‌اى كه مردمش همواره دروغ مىگويند سرنوشتش سقوط است . همين‌طور است استقامت و ساير ضوابط اخلاقى ، كه اين خود بحث دامنه دارى است . بنابراين نمىشود گفت تاريخ به دليل اينكه عبارت است از جريان جامعهء بشر ، پس ضابطه و قانون ندارد و بنابراين نمىتواند علم باشد ؛ همين‌طور كه نمىشود گفت قانون تكليفى ، قانون انشائى ، قانون شرعى كه تكليف است ، به دليل اينكه جامعه در آينده متحول است نمىتواند يك قانون هميشگى باشد . اين حرف نه دربارهء تاريخ درست است و نه دربارهء دين . پس آن نظر هم نظر غلطى است . - تجديدنظر در تعريف علم است . استاد : نه ، تعريف تجديد نظر نشده . علم همان كشف قوانين است ولى اينكه خيال كرده‌اند قانون هميشه در مورد اشياء ساكن است غلط است ، يعنى اشياء متحرك هم تحت يك ضوابط و قوانينى حركت مىكنند . يك وقت مىگوييم « قانون انبساط آهن » . اين ، قانون شىء است نه در حال حركت ، قانون يك شىء ثابت است ؛ يعنى ما طبيعت آهن را از چند هزارسال پيش تا به امروز و تا آينده يكسان فرض كرده‌ايم ، بعد مىگوييم اين طبيعت اين خاصيت يكسان را در همهء زمانها دارد . و يك وقت ما قانونى مثل قانون زيست شناسى ( قانون تكامل داروين ) را بيان مىكنيم . آن هم قانون است اما اين قانون مىگويد كه جريان تحول و تكامل در گذشته به اين شكل بوده است . همچنين اخلاق ، قانون تكامل است ولى براى آينده ؛ مىگويد اگر تو در مسير حركتت مىخواهى منحرف